Yapay zeka hayatımızın her alanına entegre olurken, yapay zeka teknolojisinin insan hakları, demokrasi ve hukukun üstünlüğü gibi değerlere uyumunun sağlanması gerekliliği doğmuştur. Bu gerekliliğin bir sonucu olarak, uluslararası alanda yapay zeka sistemlerini düzenleme çabaları ortaya çıkmıştır. Bu çalışmalardan biri olan Yapay Zeka ve İnsan Hakları, Demokrasi ve Hukukun Üstünlüğü Çerçeve Sözleşmesi, yapay zeka alanında yasal bağlayıcılığı olan ilk uluslararası anlaşma niteliği taşıması nedeniyle önem arz etmektedir.
Avrupa Konseyi Yapay Zeka Komitesi tarafından hazırlanan Yapay Zeka ve İnsan Hakları, Demokrasi ve Hukukun Üstünlüğü Çerçeve Sözleşmesi (“YZ Çerçeve Sözleşmesi”) 17 Mayıs 2024 tarihinde Strazburg’da yapılan yıllık toplantı ile Konsey Bakanlar Komitesi tarafından kabul edilmiştir. YZ Çerçeve Sözleşmesi, 5 Eylül 2024 tarihinde Vilnius, Litvanya’da gerçekleşen Adalet Bakanları Konferansı’nda imzaya açılmıştır. İmzalayanlar arasında Andorra, Gürcistan, İzlanda, Norveç, Moldova, San Marino, Birleşik Krallık, İsrail, Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa Birliği bulunmaktadır.
YZ Çerçeve Sözleşmesi ile yapay zeka alanında devletlerin yargı çevreleri arasında standartlaşmayı sağlamak, yapay zekanın olası risklerini en aza indirgemek ve yapay zekadan yüksek verimle faydalanmak hedeflenmektedir. Sözleşme ile ayrıca yapay zeka sistemlerinin yaşam döngüsünün insan hakları, demokrasi ve hukukun üstünlüğü ile uyumlu olması amacıyla küresel bir çerçeve çizilmiştir.
YZ Çerçeve Sözleşmesi, taraf devletlere, insan haklarını korumaya ve yapay zekanın demokratik kurumlara ve süreçlere uygun kullanılmasına ilişkin olası riskleri belirleme, değerlendirme, önleme, azaltma amacıyla tedbir alma ve etkili hukuki çözüm yolları sunma yükümlülüğü getirmektedir. Ayrıca YZ Çerçeve Sözleşmesi’nde yapay zeka faaliyetlerinde uygulanmak üzere insan onuru ve bireysel özerkliğe saygı, şeffaflık ve gözetim gerekliliklerine uygunluk, eşitlik ve ayrımcılık yasağı, hesap verilebilirlik ve sorumluluk, mahremiyet ve kişisel verilerin korunması gibi temel ilkeler de öngörülmüştür. Bu amaçların ve ilkelerin etkili bir şekilde uygulanması amacıyla bir takip mekanizması oluşturulacağı da öngörülmüştür.
Sözleşme üye devletler için hukuki bir bağlayıcılık taşımakla birlikte Avrupa Birliği Yapay Zeka Yasası’ndan farklı olarak Avrupa Birliği dışındaki ülkeler için de imzaya açıktır. Bu durum yapay zekanın geleceğinin uluslararası işbirlikleri ile etik ve hukuki sınırlar içinde şekilleneceğini göstermektedir.
Anlaşma en az üç Avrupa Konseyi üye devleti de dahil olmak üzere beş imzacının onayladığı tarihten itibaren üç aylık sürenin sona ermesini izleyen ayın ilk günü yürürlüğe girecektir.
